"De grootste uitdaging van het burgerschapsonderwijs ligt bij de docent"

Samen teksten van W.F Hermans lezen of historische parallellen trekken tussen gildes uit de Middeleeuwen en burgerlijke emancipatie vandaag de dag? Velen zullen denken dat die activiteiten alleen zijn weggelegd voor gymnasiasten of (universitaire) studenten. Dat beeld klopt niet, bewijst geschiedenis- en burgerschapsdocent Joes Kuijs. 

De historicus en leraar op het Nova College in Haarlem begint met vragen als: “Waar praat je over met familie en vrienden?”, “Waar denk je veel over na?” Wat de vraag ook is, het belangrijkste is dat de leraar zich afstemt op de leerling zodat die zich vrij voelt om woorden te geven aan wat hem of haar bezighoudt. Dat kan door te schrijven, te lezen of in gesprek te gaan, met een AI-programma, de docent of zijn klasgenoten geeft Kuijs aan.

“In plaats van mijn eigen ideeën over burgerschap op te leggen of een draaiboek (lesboek) te volgen, probeer ik het gesprek te openen. Door samen met de leerling te bevragen wat burgerschap inhoudt, kun je veel verder komen dan het sturende kader waar veel burgerschapslessen vanuit gaan. Ook met mbo-studenten kun je tot een doorleefd en doordacht begrip komen van de maatschappij en ieders rol daarin. Ik heb hiervoor een methode ontwikkeld die prima voldoet aan de nieuwe eisen.”

Pressiegroepen

Kuijs zag in gesprek met zijn leerlingen dat ze zich meer bewust werden van hun omgeving en de afspraken, regels en instituties daarin. Maar hoe konden ze met hun eigen talenten en persoonlijkheid ook daadwerkelijk bijdragen aan de maatschappij? In zijn zoektocht naar het antwoord, kwam hij uit bij zijn promotieonderzoek, waarin hij onderzocht hoe conservatieve pressiegroepen in naoorlogs Nederland invloed uitoefenden op politieke besluitvorming. “Ik liet de scholieren ook pressiegroepen oprichten, uiteraard vanuit hún zorgen en idealen. Als je daarop aansluit met een concreet onderwerp dat hen aangaat, 

van migratie tot woningnood en armoede, kom je snel tot de kern van soms best abstracte begrippen.” Zo kwam het dat BBL’ers installatietechniek hun zorgen hadden over duurzaamheid. Ze zagen in de praktijk dat collega-installateurs de klanten soms lieten zitten met zonnepanelen die bij installatie niet bleken te werken door lekkende batterijen. Dat was slecht voor het milieu en gaf hen als beroepsgroep bovendien een slechte naam. “Ze wilden zich daarom committeren aan een bepaalde kwaliteit en zich beroepsmatig verenigen. We kwamen door het gesprek hierover toen samen tot de vergelijking met de manier waarop de gildes in de Middeleeuwen ontstonden. In die tijd was het de adel die bij de gildes belasting inde, in ruil voor bescherming en burgerrechten. Een sociaal contract dus.”

De docent als tabula rasa

Dat de gildes en het moderne vakmanschap in de les burgerschap bij elkaar zouden komen door de ontstaansgeschiedenis van burgerrechten, had de docent uit Castricum niet konden bedenken. Dat zijn leerlingen moesten uitzoeken hoe het idee van burgerschap verband houdt met het ontstaan van steden en stadsrechten, daar had hij al op aangestuurd met een van zijn opdrachten uit zijn zelfgemaakte werkboek. 

“Je geeft dus een aanzet, maar gaat verder met open vizier het gesprek aan en kijk waar het heen leidt. Probeer als het ware om juist als docent een tabula rasa te zijn, zoals de beroemde verlichtingsdenker René Descartes in zijn Meditaties beschreef. Hij pleitte ervoor om vooroordelen opzij te zetten om het gesprek te openen en daarmee tot meer inzicht te komen.” Als de opening er is, kan er heel veel. Zo heb ik eens in een half uur aan een Syrische jongen de complete geschiedenis van burgerschap in Nederland uitgelegd, simpelweg omdat zijn verbazing over en bewondering van het concept zo groot was. Als het contact er is, kun je ook W.F. Hermans lezen – mijn literaire held.

W.F Hermans 

Staan Hermans’ thema’s niet te ver af van de dagelijkse werkelijkheid van mbo’ers? Kuijs vindt van niet. “Literatuur is geen elitaire hobby. Ze helpt je het leven te begrijpen, te bevragen en er soms ook om te lachen.” Mbo-studenten hebben misschien meer herhaling nodig dan leeftijdgenoten en de onderwerpen moeten aansluiten bij het hier en nu, maar aan intelligentie ontbreekt het hen niet. Integendeel: juist doordat zij via werk en stage al diep verweven zijn met het volwassen leven, herkennen 
zij de zoektocht naar schoonheid, de worsteling met imperfectie, misverstanden en falende systemen. 

De absurditeit bij Hermans spiegelen zij moeiteloos aan regels en procedures die zij zelf dagelijks tegenkomen. Het lezen gaat niet vanzelf. De zinnen zijn lang, de woorden lastig. Toch gaan ze de confrontatie aan, omdat ze voelen dat de tekst ertoe doet — niet alleen literair, maar ook als oefening in burgerschap.

Kuijs denkt even na en besluit dan: “Misschien is burgerschap voor leerlingen uiteindelijk niet zo moeilijk en ligt de grootste uitdaging bij de docent: wie de lat hoog legt, moet verdragen dat een leerling er niet in één keer overheen springt. Soms pas bij de tiende poging. Maar precies daar, in dat geduld en in dat vertrouwen, ontstaat onderwijs dat leerlingen serieus neemt — niet als onbeschreven bladen, maar als burgers in wording.”