Sinds corona volgen de bezorgde berichten over jongeren elkaar op. Hun mentale gezondheid staat onder druk en sommige jongeren vertonen lastig gedrag. Maar er is nog iets gebeurd tijdens de lockdowns: jongeren zijn minder empathisch geworden. En daarmee minder betrokken bij de democratie en samenleving. Hoe krijg je ze als docent weer aan boord?
“Door de jaren heen ben ik in gaan zien dat ik mijn leerlingen echt moet begeleiden naar het omarmen van de democratie.” Aan het woord is Jet van der Steijle, docent geschiedenis en mentor op het Helen Parkhorst in Almere, een scholengemeenschap voor mavo, havo en vwo.
Dat omarmen van de democratie is namelijk geen vanzelfsprekendheid voor veel leerlingen. Van der Steijle merkt net zoals veel van haar collega’s dat de democratie en de rechtsstaat niet zomaar op waardering kunnen rekenen. “Zelfs als we een democratisch besluit op school nemen, hebben leerlingen vaak het gevoel dat het hen wordt opgelegd, zegt haar vakgenoot, geschiedenis- en burgerschapsdocent Tommy van der Veer. Hij is docent op de scholengemeenschap ’t Rijks in Bergen op Zoom. Wantrouwen is het gevolg. Bij de coronageneratie, jongeren van 11-18 die met de lockdowns te maken kregen, is wantrouwen naar de overheid omdat die alle coronaregels oplegde versterkt aanwezig. Dat blijkt uit het onderzoek ‘Leren over democratie en samenleving door de coronageneratie’, van het Verwey-Jonker Instituut in opdracht van de Anne Frank Stichting.
Zelfs als we een democratisch besluit op school nemen, hebben leerlingen vaak het gevoel dat het hen wordt opgelegd
Behalve de toename van verticale polarisatie, aangewakkerd omdat de coronaregels opgelegd werden, constateerden de onderzoekers ook een blijvende toename van schermgebruik als gevolg van corona. Die twee verschijnselen werken op elkaar in. En kunnen bovendien via allerlei complotideeën die online rondcirkelen, leiden tot complotdenken. Sommige mensen geloven bijvoorbeeld dat in het coronavaccin een microchip zat en anderen dat strepen in de lucht chemicaliën zijn die de overheid in de lucht gespoten heeft. Complotdenken is ook een fenomeen bij een deel van de jongeren die tijdens de lockdowns op de middelbare school zaten of in de laatste jaren van de basisschool, en toen thuis zaten. Verticale polarisatie, meer schermgebruik en het in aanraking komen met complottheorieën vormen voor veel van deze jongeren dus een giftige mix, die hun vertrouwen in democratie en rechtsstaat flink onder druk heeft gezet.
Gouden weken
Maar misschien wel de belangrijkste conclusie uit het onderzoek: jongeren werden als gevolg van de lockdowns minder empathisch. En dat is echt problematisch, want voor betrokkenheid bij de rechtsstaat en democratie is empathie onontbeerlijk, vertelt Willem Wagenaar, onderzoeker bij de Anne Frank Stichting. “Als je verhalen hoort van anderen met een andere positie in deze samenleving en je je die aantrekt, dan begrijp je beter waarom er minderheidsrechten nodig zijn. En als je je kunt verplaatsen in het perspectief en de mening van anderen begrijp je waarom we afspraken nodig hebben om conflicten vreedzaam op te lossen. Die afspraken hebben we vastgelegd in democratie en rechtsstaat.”
Maar hoe stimuleer je empathie bij jongeren als die er verminderd lijkt te zijn? Een school is een kleine samenleving en biedt daarom kansen. Van der Veer merkt dat veel leerlingen het lastiger vinden om met elkaar een groep te vormen in de klas dan voor corona. “Daarom zijn de eerste weken na de vakantie gouden weken”, zegt hij. “Dan moet je als docent investeren in groepsvorming. Zelf pakken ze dat niet op.”
Ook voerde het ‘t Rijks waar hij werkt na corona een nieuw los lesuur in over burgerschap voor de mavo afdeling. “Daarin vertellen we wat de regels zijn op school en wat we van leerlingen verwachten, maar ook hoe ze inspraak kunnen hebben. Veel jongeren hebben daar geen idee van. Van der Veer, die zelf actief is als gemeenteraadslid, neemt de leerlingen mee. ‘Dan ontmoetten ze de burgemeester of een wethouder en voelt ‘de overheid’ dichterbij.’ Ze krijgen volgens Van der Veer een beter beeld van het democratische proces en dat besluiten weloverwogen worden genomen: ‘Je merkt dat leerlingen hierdoor besluiten binnen de schoolorganisatie bespreekbaar durven maken en dat zij de argumenten willen weten. Tot slot zijn er meerdere leerlingen die hierdoor meer interesse krijgen om lid te worden van de leerlingenraad, zodat zij een bijdrage kunnen leveren aan een schoolbesluit.”
Soms laat hij de leerlingen anoniem stemmen over een stelling. Daarna vraagt hij wie zijn voor of tegen klassikaal wil toelichten. “Soms is een redenering niet helemaal sluitend, maar daar leg ik de nadruk niet op. Het belangrijkste is dat ze ervaren dat hun mening ertoe doet en belangrijk is.”
Dat herkent Van der Steijle: “Soms baseren ze een mening op niet-kloppende feiten. Ik probeer ze wel een ander perspectief te bieden, maar overtuigen, dat werkt niet. Maar ze hebben dan wel een andere visie en argumentatie gehoord.” Uit het onderzoek ‘Leren door de coronageneratie’ van de Anne Frank Stichting blijkt dat nepnieuws en desinformatie het gesprek in de klas daarom soms erg ingewikkeld maken voor docenten. Een van de aanbevelingen is dan ook om binnen ‘het educatieve werk’ ook aandacht te hebben voor deze mechanismen.
Om de empathie bij jongeren te vergroten, ontwikkelde de Anne Frank Stichting samen met partners in zeven landen, de gratis toolbox Stories that Move. Jongeren uit deze landen vertellen in video’s waarom ze democratie belangrijk vinden, hoe ze zich voelen als lid
"Voor betrokkenheid bij de rechtsstaat en democratie is empathie onontbeerlijk"
van een minderheid, of waarom ze een vrije pers belangrijk vinden. Om de filmpjes heen zitten allerlei opdrachten die leerlingen laten reflecteren. Het doel is om meer empathie te ontwikkelen bij jongeren.
De school waar ze lesgeeft in Almere is zeer gemêleerd, Jet vertelt: “Er zitten leerlingen van wel tien verschillende herkomstlanden in de klas. We hebben bijvoorbeeld ook een groeiende groep Oekraïners. Door al die verschillende achtergronden speelt afkomst voor veel jongeren een rol. Ze zijn heel erg bezig met hun identiteit. Wie ben ik, wie is de ander en wat betekent het voor mij om in de Nederlandse samenleving te zijn?”
Blootgelegd
In deze groep probeerde Van der Steijle de methode uit. De eerste les, waarbij ze een woordweb moesten invullen, legde meteen iets pijnlijks bloot. “Een van de leerlingen vond een ander een racist. Ik wist eerst niet wat ik hoorde, en corrigeerde hem, dat zeg je niet zomaar over een ander. Maar toen ik apart met hem ging praten, bleek dat het hem heel erg dwars zat hoe de andere jongen, die ook zijn vriend is, over hem en andere leerlingen praat. Ze gingen met elkaar om op een manier die de jongeren zelf eigenlijk niet ok vonden, maar het ging wel door. De les legde dat bloot en ik, maar ook andere vakdocenten, hadden geen idee van deze dynamiek in de klas. Maar nu kon ik er iets mee doen.” De methode bracht de jongeren dichter bij elkaar en gaf hun meer begrip voor elkaars gevoel en standpunt. Precies het doel. Van Steijl: “Ik zou de methode zeker aanraden.”
Stories that Move
Stories that Move gebruikt methodes die ruimte creëren voor een gesprek. Daarbij worden lastige situaties niet vermeden, maar juist bespreekbaar. Een belangrijk element van de methode zijn de authentieke verhalen van leeftijdsgenoten die de kern van deze lessenserie vormen. In korte video’s delen jongeren hun ervaringen en eigen visie. Deze verhalen laten zien dat alle jongeren er toe doen.
Tips en lesmateriaal over democratie
Andere tips die kunnen werken: neem de jongeren mee naar het gemeentehuis, de rechtbank, of naar de Eerste of Tweede Kamer. ProDemos organiseert dit soort excursies voor klassen. Laat de leerlingen in de les anoniem stemmen over stellingen en bespreek de uitslag. Neem de mening van jongeren altijd serieus, maar geef ze ook andere perspectieven.
Maak daarnaast gebruik van de nieuwe werkvormen over democratie, waarbij leerlingen meer leren over democratische waarden zoals vrijheid, gelijkheid en solidariteit en wat dat voor hen betekent in hun dagelijks leven:
www.annefrank.org/democratie
www.storiesthatmove.org
De nieuwste artikelen wekelijks in je mail? MELD JE AAN voor de PrimaOnderwijs nieuwsbrief.
Bezig met laden...
