Generatie Z in de klas: duidelijkheid vrijheid en verbinding

Wie met jongeren werkt, hoort het overal: ‘deze generatie is anders’. Ze lijken moeilijk te motiveren, stellen eindeloos veel vragen en accepteren niet zomaar dat iets ‘nu eenmaal zo is’. Maar wat zegt dat eigenlijk over generatie Z – en vooral: wat betekent het voor docenten? Pedagoog en generatie-expert Janneke ter Bille deelt haar inzichten uit de praktijk.

Afhankelijk van welke bron je leest, begint generatie Z ergens rond 1995”, vertelt Janneke. “Ze zijn opgegroeid met internet, smartphones en sociale media. De jongsten zitten nu in klas 2 of 3 van het voortgezet onderwijs, de oudste zijn twintigers. Deze generatie kent geen wereld zonder technologie – online en offline zijn voor hen volledig met elkaar verweven.”

Dat heeft invloed op hun manier van leren én communiceren. “Ze staan altijd ‘aan’. De wereld is groot, maar via hun telefoon direct bereikbaar. Dat maakt ze vindingrijk, creatief en nieuwsgierig. Tegelijkertijd zie je dat de mentale druk toeneemt. Ze voelen een constante prikkelstroom en dat eist zijn tol.”

Een belangrijk verschil met eerdere generaties zit in de opvoeding, zegt Janneke. “De babyboomers groeiden op in een vrij autoritaire opvoedstijl: ‘Je doet wat ik zeg, punt.’ In de generaties daarna werd het steeds losser. Ouders wilden hun kinderen meer betrekken bij beslissingen, en met de komst van de zogenoemde curling- en pamperouders werd geluk belangrijker dan gehoorzaamheid.”

Dat had ook invloed op scholen. “Docenten zijn meegegaan in die verschuiving. Velen willen graag aardig gevonden worden of vermijden conflicten. Dat is begrijpelijk, want niemand wil klachten of boze ouders. Maar als je te veel in die conflict-vermijding blijft hangen, verlies je gezag. En daarmee ook de verbinding met je leerlingen.”

Waarom, waarom, waarom

Het beeld van ‘lastige leerlingen’ komt volgens Janneke vooral voort uit misverstanden. “Generatie Z zegt niet zomaar ‘ja en amen’. Ze willen weten waarom iets moet. Als jij niet uitlegt waarom een opdracht of les belangrijk is, ben je ze kwijt. Ze zijn gewend om eerst het resultaat te zien, en daarna pas de stappen ernaartoe – net als in de filmpjes op social media. Dus leg uit: dit is wat we gaan doen, dit is het resultaat en dáárom is het relevant.”

Ze benadrukt dat dit niet betekent dat die jongeren geen grenzen willen. “Ze hebben juist behoefte aan duidelijkheid. Ze willen weten waar ze aan toe zijn. Alleen: ze accepteren gezag niet meer vanzelfsprekend. Respect moet je verdienen. Als docent krijg je dat niet door streng te zijn, maar door consequent, eerlijk en voorspelbaar te handelen.”

Janneke maakt onderscheid tussen streng en duidelijk. “Streng voelt voor leerlingen als macht. Duidelijkheid is iets anders: dat gaat over grenzen stellen. Tot hier en niet verder. En als je eroverheen gaat, dan volgt een consequentie. Dat is niet hard of autoritair – het is betrouwbaar. Strengheid roept weerstand op. Duidelijkheid geeft veiligheid.”

Van manager naar begeleider

Scholen managen teveel volgens Janneke. “We nemen jongeren teveel werk uit handen. Alles staat al in Magister, toetsen zijn gepland, cijfers berekend. En dan zeggen wíj: ze nemen geen eigenaarschap! Maar hoe kunnen ze dat ook leren als we alles voor ze regelen? Laat ze plannen, fouten maken, verantwoordelijkheid nemen. Daardoor groeien ze. Een manager lost problemen op. Een begeleider helpt de ander zelf oplossingen te vinden.”

Wat betekent dit in de praktijk? “Begin met de relatie”, zegt Janneke stellig. “Relatie, competentie en autonomie zijn de basis van motivatie. Sta bij de deur, maak oogcontact, zeg goedemorgen. Dat zijn kleine dingen die er enorm toedoen. Als leerlingen zich gezien voelen, is de kans dat ze meebewegen veel groter.” Ook pleit ze voor reflectie bij docenten. “Vraag jezelf af: waarom koos ik voor dit vak? Wat wil ik jongeren leren, wat is mijn eigen ‘unique selling point?’ Voor de een is dat humor, voor de ander rust of structuur, waarmee ze leerlingen bereiken. Dat maakt je menselijk en herkenbaar. Je hoeft geen vriend van je leerlingen te zijn: het is een docent-eerlingrelatie. Maar oprechte aandacht is wel nodig.”

Grenzen stellen hoort daar nadrukkelijk bij. “Als leerlingen weten dat jij doet wat je zegt, dan weten ze waar ze aan toe zijn.” Volgens Janneke hebben jongeren die voorspelbaarheid nodig ook al verzetten ze zich er soms tegen. “Ze willen vrijheid, maar hebben structuur nodig. Dat lijkt tegenstrijdig, maar het gaat hand in hand. Binnen duidelijke kaders kunnen ze autonomie ervaren. En dat is precies waar ze naar verlangen.”

Van ‘moeilijk’ naar ‘mogelijk’

Generatie Z vraagt om een andere houding, maar niet om een compleet nieuw onderwijssysteem, vindt Janneke. “We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden. Het begint met nieuwsgierigheid. Kijk verder dan het gedrag: wat zit erachter? Een leerling die brutaal doet, zegt misschien eigenlijk: ‘Zie mij, hoor mij, geef mij richting’.”

Janneke besluit: “We kunnen veel leren van deze generatie. Ze zijn ondernemend, creatief en denken in mogelijkheden. Ze dagen ons uit om eerlijker, duidelijker en menselijker te zijn. En als we dat doen, dan zie je iets moois gebeuren: leerlingen die niet tegen je werken, maar mét je. Dat is de kracht van echte verbinding.”