Getraumatiseerde leerlingen? Zo kun je helpen

Veel kinderen maken ingrijpende en soms zelfs traumatiserende gebeurtenissen mee. De stress die dat geeft, kan leiden tot probleemgedrag waardoor een kind niet tot leren komt. De oplossing: rekening houden met wat een leerling heeft meegemaakt. Voor het team van de Van Houteschool in Amsterdam is dat een tweede natuur.

Toen ze als leerkracht in het speciaal onderwijs werkte, had Desiree Middelkoop veel te maken met ingewikkeld gedrag van leerlingen. Soms liep de stress bij kinderen hoog op. “In het team hadden we nog niet de kennis dat het ook anders kon”, vertelt ze. “Sommige collega’s zagen vaak geen andere mogelijkheid dan kinderen bestraffend toe te spreken en apart te zetten.”

Middelkoop geloofde in iets anders. “Ik liet leerlingen praten. Ik ging niet weg, maar stond aan hun zijde. Dat werkte. Langzaam bouwden ze veerkracht op.” Anderen noemden haar aanpak soft. “Maar negatieve levenservaringen zoals fysieke of psychische mishandeling, hebben een toxische uitwerking. Zulke leerlingen hebben iets van ons nodig.” Inmiddels is ze directeur van de Van Houteschool 
in Amsterdam, een school voor speciaal onderwijs. Daar stond het team voor dezelfde uitdaging. Leerkrachten werkten keihard, maar hadden nog geen antwoord op het soms gevaarlijke gedrag van leerlingen. “Eerst deed ik voor wat in mijn ogen werkte. Geen harde hand, maar rekening houden met wat bij kinderen stress veroorzaakt.” Uiteindelijk volgde het hele team, inclusief het onderwijsondersteunend personeel, een training traumasensitief onderwijs.

Ingrijpende gebeurtenissen

Volgens onderzoek door TNO en Augeo Foundation Jongerentaskforce uit 2016 maken minstens 45 procent van de leerlingen uit de groepen 7 en 8 van reguliere scholen ingrijpende gebeurtenissen mee. In het speciaal onderwijs is dat 96 tot 99 procent. Op de school van Middelkoop gaat het veel om traumatiserende gebeurtenissen, zoals racisme en discriminatie, ouders met ernstige psychische problemen en alcohol- en drugsmisbruik in het gezin. De aanpak? “We kijken door een stressbril naar leerlingen en benoemen wat er gebeurt. ‘Ik zie nu dit bij je gebeuren. Wat kunnen we doen, zodat je stress verlaagt en jij weer terug de klas in kan?’ We willen dat kinderen zichzelf leren kennen en leren hun stress te reguleren. Eerst doen we dat samen, later kunnen ze dat zelf. Ze leren dat ze niet raar of gek zijn, maar dat het een reactie is op wat ze hebben meegemaakt.”

Leerlingen krijgen geen waarschuwingen, maar kansen om hun gedrag te veranderen. Er is zijn plekken in de klas en school waar ze naartoe mogen als de stress oploopt. Dat is geen straf, er zitten geen consequenties aan. Een onderwijsassistent is fulltime achterwacht.

Beschadigd

Wat het effect kan zijn van een aanpak die gericht is op het verlagen van stress, illustreert Middelkoop met het voorbeeld van een jongen die in groep 4 bij haar op school kwam. “Een afwezige vader, een moeder met verslavingsproblematiek, meerdere politie-invallen in huis; hij had veel meegemaakt. Met politiegeweld is hij destijds uit huis gehaald. Hij was zo beschadigd dat hij niet in de klas kon. Soms ging hij kinderen te lijf, gooide met stoelen. Wij zeiden: ‘Dit is jouw school, hier mag jij blijven.’ Tot groep 8 gebeurden er heftige dingen, maar langzaam werd zijn veerkracht groter. Na een jaar kon hij in de klas werken. Hij moest altijd alles herstellen middels een herstelgesprek, dat hij verschrikkelijk vond. Maar hij leerde dat hij er mag zijn, dat hij oké is.”

Samen een plannetje bedenken

Volgens Middelkoop is traumasensitief handelen niet alleen in het speciaal onderwijs geschikt. “Hoe fijn is het als kinderen leren hoe ze in elkaar zitten, dat ze zich af en toe niet lekker voelen en dat dat mag? Iedereen maakt dingen mee die invloed hebben op wie je bent en hoe je je ontwikkelt. Ook voor het reguliere onderwijs is dit de manier om niet de strijd aan te gaan, maar om begrip te tonen en te luisteren naar een kind. Samen een plannetje te bedenken: wat heb je nodig?”

Dat is niet soft vindt Middelkoop. “Ik ben ook voor discipline: kinderen die stress ervaren gaan goed op structuur en duidelijkheid. Maar ze gaan niet goed op de opstelling ‘Hij moet luisteren en bij drie keer gaat hij de klas uit.’ Kinderen stuur je niet weg. Geef feedback en oefenmomenten, daardoor bouw je vertrouwen en veerkracht op. Daarmee maak je het voor álle kinderen veiliger en zorg je voor meer werkplezier.” 

Breng in kaart wat je al doet

Overgaan op traumasensitief handelen is een proces van meerdere jaren. Dat betekent niet dat de hele manier van werken op de schop moet. Dat zegt Leony Coppens, orthopedagoog, klinisch psycholoog gespecialiseerd in trauma en grondlegger van traumasensitief onderwijs in Nederland. “Scholen doen al veel om leerlingen te helpen. Breng dat eerst in kaart.” Vervolgens leer je op een andere manier naar leerlingen te kijken en anders na te denken over hun gedrag. De training helpt leerkrachten ook om zelf niet in een stressreactie te schieten bij moeilijk gedrag. “Het belangrijkste middel dat een kind heeft om 
tot leren te komen, is de relatie met jou. Dankzij deze manier van werken leer je die relatie te herstellen. Dat verandert de sfeer in de hele klas.”

Meer weten?

Een gratis handboek en lesmodule vind je op www.traumasensitiefonderwijs.com. Leony Coppens schreef het boek ‘Lesgeven aan getraumatiseerde kinderen’ en ontwikkelde de training Traumasensitief onderwijs. Zie ook leonycoppens.nl/lesgeven-aan-getraumatiseerde-kinderen.