Literair Lezen versterkt burgerschapsonderwijs

Yra van Dijk, onderzoeker (jeugd)literatuur en leesonderwijs, is blij met de aandacht voor lezen, maar vindt dat specifiek literair lezen meer aandacht verdient: “Literatuur is essentieel voor burgerschapsvorming.” 

Yra onderscheidt drie vormen van geletterdheid die cruciaal zijn voor burgerschapsvorming. Ze noemt eerst algemene taalvaardigheid: “Als dat op orde is kun je – en deze voorbeelden worden vaak genoemd - een brief van de gemeente begrijpen, de krant en programma’s van politieke partijen lezen en je verdiepen in de geschiedenis van je land. Wie leest, bouwt kennis op en andersom begrijp je een tekst veel beter als je kennis hebt opgedaan, dat gaat gelijk op.” De tweede vorm volgt daaruit, verklaart de hoogleraar: kritische geletterdheid. “Dan kun je jezelf de vraag stellen: “Vanuit welk perspectief zien we de gebeurtenissen hier? Hoe kleuren de gekozen woorden de informatie die ik krijg? ”

Verscholen gelaagdheid

Op de eerste twee niveaus van geletterdheid ziet ze een positieve trend. “Docenten in het basisonderwijs werken steeds meer thematisch: door de kracht van herhaling en de toepassing op meerdere kennisgebieden vergroten leerlingen hun taalbeheersing en kennis. Een groeiend aantal leraren werkt daarbij gelukkig met rijke teksten, die ze opzoeken in bijvoorbeeld de krant of via rijketeksten.org.”

Yra benadrukt echter dat onderwijsdenkers en -doeners de derde vorm van geletterdheid, de kunst van het literaire lezen, niet over het hoofd moeten zien. “De samenleving is complex en de standpunten die we er als burger innemen, de relaties die we er aangaan en de beslissingen die we maken zijn nooit eenduidig te verklaren of te rechtvaardigen.” Wie literair leert lezen, leert navigeren, omgaan met, en betekenis geven aan een zeer kleurrijke maar ook ambigue wereld, denkt ze.

“Nu blijven analyses van verhalen vaak steken op letterlijk of persoonlijk niveau. De vragen gaan dan over directe herkenning of over meningen. Daarbij sturen ze vaak eerder weg bij de tekst dan dat ze uitnodigen er dieper in te duiken, bijvoorbeeld: ‘Ben jij ook wel eens boos op je ouders, en wat doe je dan?’. Dan werk je niet aan dieper tekstbegrip. “Er zit echter nog zoveel meer gelaagdheid in een literaire tekst, verscholen in een combinatie van vorm en inhoud,” aldus de lerarenopleider. En dat betekent doorvragen. “Van ‘Wat voel je bij het verhaal?’ naar ‘Welke woorden in deze passage zorgen ervoor dat je dat voelt?’ of: ‘Van wie is eigenlijk de mening op p. 104 van het boek: van de verteller of van een personage?’.” 

Thema’s vol ambivalentie

Om haar betoog te illustreren, haalt Yra de roman ‘Alaska’ van Anna Woltz aan. “Daarin lijkt het bij oppervlakkige lezing te gaan over epilepsie en hulphonden. Als je de vorm echter betrekt bij je beoordeling, zie je vele andere motieven: dan gaat het over surveillance, over kijken en bekeken worden en over je bewegen in een online en offline omgeving. Thema’s vol ambivalentie dus, waar de echte wereld ook van doordrenkt is. Als je verder gaat dan het verdriet om een hond of het ongemak rond epilepsie, kun je de culturele gelaagdheid beter begrijpen en ben je beter in staat om je ertoe te verhouden. Literaire geletterdheid leidt niet alleen tot meer kennis over de wereld en empathie, maar ook tot meer eigenaarschap.”

Prentenboek literair lezen

Motievenanalyse, tussen de regels door lezen, en de culturele context meenemen: veel docenten zullen dan eerder denken aan mensen die Nederlands studeren of aan boekenrecensies in de krant en niet aan literaire didactiek. Yra: “Helaas denken mensen al snel dat literatuur begint bij W.F. Hermans, dat het heel veel moeite kost om het te doorgronden en goed op waarde te kunnen schatten. Dat is niet zo. Ook een goed prentenboek kan je literair lezen met peuters, als je maar goed kijkt naar wat er staat en hoe het er staat.” Alleen al veel lezen helpt enorm, denkt de expert (jeugd)literatuur en leesonderwijs. Door meer te lezen krijgt men immers meer gevoel voor het spel tussen vorm en inhoud. Bovendien kunnen docenten via lezeninhetvo.nl naar de bouwsteen ‘werken aan literaire ontwikkeling’ of naar Litlab.nl voor handvatten en verdieping. Op die laatste site kunnen leraren zich onder andere aansluiten bij een van de 150 leesclubs, al zijn er offline natuurlijk ook nog steeds leesgroepen. Op didactieknederlands.nl leggen letterkundigen in een online handboek vakdidactiek ook uit hoe leraren meer betekenis kunnen geven aan teksten, bijvoorbeeld in de lemma’s over intertekstualiteit, postkolonialisme of representatie. 

“Er zijn voor docenten kortom vele laagdrempelige manieren om vaardiger te worden in het literair analyseren van teksten en dat goed over te brengen op de leerling. Dat is geen overbodige luxe, want literatuur is veel meer dan een intellectuele exercitie: het is essentieel voor burgerschapsvorming.”  

Lees hier meer over ‘werken aan literaire ontwikkeling’.

Krijg hier meer informatie over het creëren van een rijke leesomgeving. 

Wil je op de hoogte blijven van actuele ontwikkelingen rondom leesbevordering en lezen in het voortgezet onderwijs? Schrijf je dan nu in voor de nieuwsbrief van lezeninhetvo.nl op lezeninhetvo.nl/nieuwsbrief/