‘Monitoren en evalueren betekent ook anders kijken naar toetsen’

Toetsen bepalen in sterke mate wat er in de klas gebeurt. Wat gemeten wordt, krijgt aandacht. En wat buiten beeld blijft, verdwijnt. Dat ziet ook Karen Heij. Zij volgt al jaren de ontwikkeling van het leesonderwijs, zowel als taalkundige als toetsdeskundige. In 2021 promoveerde zij op de rol van de eindtoets in het basisonderwijs. Vanuit die ervaring maakt zij zich zorgen: door de dominante rol van toetsen komt breed, inhoudelijk leesonderwijs steeds verder onder druk te staan. 

“In leestoetsen draait het vooral om vergelijkbaarheid,” zegt Heij. “Leerlingen moeten onderling te rangschikken zijn. Daardoor zijn vragen met één juist antwoord de norm geworden.” Terwijl lezen juist iets anders vraagt: zoeken naar betekenis, interpreteren, twijfelen. Dat proces laat zich niet vangen in goed of fout. “Lezen leer je door goed leesonderwijs,” zegt ze. “Niet door steeds smaller te toetsen.”

Kritisch kijken naar wat lezen vraagt

Samen met Elisabeth Langeveld wil Karen Heij scholen helpen om kritischer te kijken naar hun eigen leesonderwijs. Niet door meteen te meten, maar door eerst andere vragen te stellen: Wat bieden wij leerlingen aan? Hoe rijk zijn onze teksten en toetsen? Hoe voeren we gesprekken over wat we lezen?

Scholen die zichzelf dit soort vragen stellen, krijgen beter zicht op wat leerlingen nodig hebben. Op de website lezeninhetpo.nl van Stichting Lezen en SLO, vinden zij hiervoor handvatten bij de bouwsteen ‘Monitoren en evalueren’, één van de acht bouwstenen voor effectief leesonderwijs. “Monitoren en evalueren betekent ook anders kijken naar toetsen,” zegt Heij. “Niet als startpunt, maar als één van de onderdelen.” 

Dat betekent ook anders kijken naar toetsen. Op de website worden de voor- en nadelen van veelgebruikte leestoetsen helder uitgelegd, zodat scholen beter kunnen bepalen wat ze wel en niet uit de resultaten kunnen aflezen. Tegelijkertijd laat de bouwsteen zien hoe je breder kunt kijken naar leesontwikkeling, passend bij een thematische aanpak van onderwijs. “Toetsen geven een beperkt beeld. Als je wilt weten hoe het echt gaat met lezen, moet je ook kijken naar het aanbod en naar wat leerlingen doen met teksten.”

Belang van rijke teksten

Goed leesonderwijs begint volgens Karen bij rijke, authentieke teksten. “Geen versimpelde fragmenten, maar teksten die betekenis hebben voor leerlingen. Verhalen, informatieve teksten, maar ook poëzie.” Die teksten vormen de basis voor gesprekken. Leerlingen leren hardop denken, vragen stellen en verbanden leggen. “Lezen is bij uitstek iets wat je samen doet. Je onderzoekt een tekst. Je vraagt je af wat er staat. Je toetst je eigen begrip.”

Ook het handelen van de leerkracht is van groot belang. Hardop denken, voordoen, twijfels benoemen. “Laat zien hoe je zelf een tekst aanpakt. Wat doe je met een woord dat je niet kent? Hoe pak je een moeilijke zin aan? Dat helpt leerlingen om hun eigen leesproces te ontwikkelen.”

Kennis van de wereld

Daarbij speelt kennis van de wereld een grote rol. Hoe meer een leerling weet, hoe beter hij teksten begrijpt. “Leesvaardigheid is sterk verbonden met kennis. Daarom is het zo belangrijk dat leerlingen veel leren over de wereld.” In de praktijk gebeurt vaak het tegenovergestelde. Leerlingen die laag scoren op toetsen krijgen extra leesondersteuning buiten de klas, juist tijdens vakken als geschiedenis en aardrijkskunde. “Dan moeten ze op de gang oefenen. Maar die vakken voeden het lezen. Dus die moeten ze juist wél volgen.”

Er zijn scholen die deze aanpak al toepassen. Karen noemt het bekende voorbeeld van de Alan Turingschool in Amsterdam. “Daar wordt sterk taalonderwijs gegeven. Leerlingen lezen rijke teksten, voeren gesprekken en bouwen kennis op. Ze ontwikkelen zich zichtbaar als lezers.” Tegelijkertijd lopen deze scholen aan tegen het huidige toetssysteem. “De toets meet iets anders. Daarom voeren veel scholen een dubbel beleid. Ze geven goed onderwijs en trainen daarnaast voor de toets.”

In Arnhem ziet ze vergelijkbare voorbeelden, zoals basisschool Het Mozaïek. “Daar zie je hoe kennis-opbouw en taalontwikkeling samenkomen. Leerlingen debatteren, lezen, schrijven en praten. Dat zijn krachtige leeromgevingen.”

Hoe vergroot je kennis over effectief leesonderwijs?

Op lezeninhetpo.nl staan meer voorbeelden om scholen te ondersteunen die deze kant op willen bewegen. Daarnaast biedt de website handvatten en denkkaders om leesonderwijs én de evaluatie daarvan sterker neer te zetten. “We zeggen niet dat toetsen moeten verdwijnen. Maar we willen wel dat scholen kritisch kijken. Wat zegt een toets wel en wat zegt die niet? En wat heb je daarnaast nodig om zicht te krijgen op leesontwikkeling?”

De kennis is er, benadrukt ze. “We weten al jaren hoe goed leesonderwijs eruitziet. Daar is veel onderzoek naar gedaan en er zijn veel boeken over geschreven. We moeten het alleen weer in de praktijk gaan brengen.” De uitdaging zit in de manier waarop het systeem is ingericht. “We zijn kwaliteit gaan koppelen aan cijfers. Daardoor is het zicht op wat echt belangrijk is, naar de achtergrond verdwenen.”

Karen hoopt dat ook de Onderwijsinspectie met deze inzichten aan de slag gaat, zodat leesonderwijs niet gericht is op het leren geven van het juiste antwoord op een meerkeuzevraag. “Gelukkig zijn er scholen die dit zelf al oppakken en de oplossing ligt dichtbij”, zegt ze. “We moeten weer durven kijken naar wat er in de klas gebeurt, de blik verbreden en het gesprek openen. Lezen opent een wereld. Die moeten we weer laten zien.”