Bezig met laden...
Op papier is sociale veiligheid vaak prima geregeld. Toch is het voor het dagelijkse schoolklimaat belangrijk hier actief aandacht aan te besteden: voelen leerlingen zich gezien, durven leraren hulp te vragen en zijn regels echt van iedereen? In twee nieuwe handreikingen laat School & Veiligheid zien hoe scholen het verschil kunnen maken.
Bij sociale veiligheid denk je al snel aan onveiligheid, zoals pesten, agressie of seksueel grensoverschrijdend gedrag. Toch zou het gesprek volgens School & Veiligheid vooral moeten gaan over het schoolklimaat. Dat gaat over de onderlinge sfeer die elke dag voelbaar is in gangen, lokalen en teamkamers. Dat is de kern van de nieuwe handreikingen, leggen adviseurs Lynn Louwe en Marijke van der Zalm uit. Zij waren nauw betrokken bij de totstandkoming. “Het is de basis om tot leren te kunnen komen”, vat Van der Zalm samen. Die basis zit ‘m niet in nóg een extra protocol, benadrukt ze. De handreikingen zijn bedoeld voor schoolleiders en leraren en gaan over hoe je samen werkt aan meer verbondenheid, betere relaties en duidelijke normen. Dat zijn de sleutels om tot een veiliger schoolklimaat te komen. Louwe adviseert scholen onder meer over veiligheidsbeleid en bij gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Daarnaast werkt zij als crisisadviseur bij School & Veiligheid. “We hebben een Adviespunt dat scholen kunnen bellen en mailen over grote en kleine vragen. Maar soms zijn situaties enorm ingewikkeld en veroorzaken ze veel onrust: dan kunnen de crisisadviseurs extra ondersteuning bieden.”
Van der Zalm is gespecialiseerd in pesten, online gedrag en samenwerking met ouders. Samen hebben de twee adviseurs een onderzoek naar sociale veiligheid laten uitvoeren. Dat vormde mede de basis voor de handreikingen. Met deze handreikingen biedt School & Veiligheid leraren en schoolleiders concrete handvatten om het schoolklimaat structureel te versterken. Scholen nemen meestal contact op als het al misgaat, vertelt Louwe. Vaak volgt op een incident een ad-hocreactie, terwijl je eigenlijk wil dat het beleid al op orde is en leeft. Niemand wil dat pestgedrag blijft sudderen, dat spanningen met ouders escaleren, dat leerlingen agressief zijn of dat vragen rond grensoverschrijdend gedrag onbeantwoord blijven. Ook een ogenschijnlijk klein voorval kan grote impact hebben. Onrust onder leerlingen, onzekerheid bij leraren, vragen van ouders. En daar komt het online domein nog bij. Scholen worstelen met de vraag wat hun rol is als iets buiten schooltijd gebeurt, maar wel doorwerkt in de klas. “Dat nemen we eigenlijk in alles mee”, zegt Van der Zalm. “Niet als los thema, maar als onderdeel van afspraken, beleid en het gesprek met leerlingen.”
De insteek van de handreikingen is preventief werken aan een prettig schoolklimaat, vanuit een overtuiging die past bij de school. “Wat voor school wil je zijn? En hoe gaan we dat samen doen?”, zegt Louwe. Een belangrijk uitgangspunt is dat scholen nooit bij nul beginnen. Er ís al een schoolklimaat. De eerste stap is daarom: in kaart brengen waar je staat. Hoe is het met de veiligheidsbeleving van leerlingen en personeel? Dat kan bijvoorbeeld via veiligheidsmonitoren, maar vooral ook door het gesprek te voeren. “Duik met elkaar in die uitkomsten. Praat met leerlingen en personeel. Waar staan we nu en waar willen we naartoe?” Pas daarna krijgt een visie betekenis: wat wil je versterken en hoe doe je dat samen?
Uit het onderzoek dat School & Veiligheid liet uitvoeren, kwamen drie samenhangende elementen naar voren die het schoolklimaat versterken: schoolverbondenheid, interpersoonlijke relaties en sociale normen en regels. “Het gaat om de samenhang tussen deze drie zaken”, zegt Van der Zalm. Ze hebben invloed op elkaar: verandering bij één element heeft effect op de andere gebieden. Schoolverbondenheid draait om betrokkenheid én erbij horen. Louwe spreekt van ‘engaging’ en ‘belonging’. Leerlingen moeten ervaren dat hun stem telt, ook buiten formele structuren. Tegelijk moet het gevoel kloppen dat iedereen welkom is. Dat raakt aan inclusie, aan lesmateriaal, aan voorbeelden in de klas en aan wat een school uitstraalt richting minderheidsgroepen. “Het gaat om het gevoel dat je welkom bent, dat je erbij hoort, dat je gezien wordt en je veilig kunt uitspreken.” Interpersoonlijke relaties gaan over de dagelijkse band tussen leraar en leerling en tussen leerlingen onderling. Die relaties bepalen niet alleen de sfeer, maar ook de veiligheid. Durven leerlingen iets te melden? Durven leraren hulp te vragen als het schuurt? Van der Zalm benadrukt het belang van zelfreflectie, want relaties zijn niet neutraal. Op een gegeven moment is je blik gekleurd. De handreiking nodigt leraren uit om feedback te vragen aan leerlingen. “Het moet zichtbaar zijn dat ook leraren mogen leren.”
Het derde element, sociale normen en regels, draait om voorspelbaarheid en rechtvaardigheid. Duidelijkheid biedt veiligheid. Regels werken alleen als ze begrijpelijk zijn en als leerlingen en medewerkers ze als eerlijk ervaren. “Wat betekent respect eigenlijk in gedrag?”, zegt Louwe. “Dat moet je elkaar kunnen uitleggen.” Ook het proces doet ertoe. Dus: maak je regels samen, dan voelen mensen zich meer eigenaar. Daarnaast is een wij-gevoel binnen het team belangrijk. Van der Zalm: ‘Dat je zegt: het zijn onze leerlingen, voor wie wij samen zorgen.’ En ja, daar hoort ook bij dat collega’s elkaar aanspreken als afspraken niet worden nageleefd.
In de handreiking voor schoolleiders krijgt dit alles een eigen vertaling. Het start bij de evaluatie van je visie en missieverklaring: wie willen we zijn als school? Die aandacht vraagt herhaling en evaluatie. Want uiteindelijk gaat het niet om incidenten, weet Louwe. “Sociale veiligheid is een randvoorwaarde om tot leren te komen. Dat wil je als school steeds voor ogen houden.”
Meer weten en/of de handreiking downloaden? Ga naar www.schoolenveiligheid.nl/visie
Heb je nog vragen?
Neem contact op met het Adviespunt van School & Veiligheid. Dat kan op schooldagen van 09.00 tot 16.00 uur via tel.nr. 030 285 66 16 of via adviespunt@schoolenveiligheid.nl.