Manosfeer in de klas: Wat vraagt dit van leraren?

De invloed van de manosfeer op school is geen ver-van-mijn-bedshow meer. Onderwijsprofessionals merken in de klas, op de gang en in de pauzes dat ideeën over ‘echte mannelijkheid’ steeds nadrukkelijker aanwezig zijn. Soms in de vorm van seksistische grapjes of denigrerende opmerkingen, soms in de onderlinge druk tussen jongens over hoe je je als jongen ‘hoort’ te gedragen. Ze zien dat dit de sfeer beïnvloedt en driekwart van de onderwijsprofessionals maakt zich zorgen over het effect op de sociale veiligheid. Voor scholen is de vraag dan ook niet óf dit aandacht vraagt, maar hoe je ermee omgaat.

Stichting School & Veiligheid en Emancipator werken samen binnen de alliantie Worden Wie Je Bent. Deze zet zich in voor gendergelijkwaardigheid en het doorbreken van beperkende gendernormen in het onderwijs. Een van de aanleidingen voor het onderzoek naar de manosfeer was wat Sjoukje Mos, adviseur bij Stichting School & Veiligheid, steeds vaker tegenkwam in workshops over spanningen en polarisatie. “Andrew Tate of vergelijkbaar gedachtengoed kwam steeds terug”, vertelt ze. “In Nederland wisten we nog weinig over wat onderwijsprofessionals hier concreet van merken.”

Voor het onderzoek zijn 487 onderwijsprofessionals uit groep 7 en 8, het voortgezet onderwijs en het mbo bevraagd. Wat zij signaleren, varieert van vrouwonvriendelijke opmerkingen en denigrerende grappen tot intimiderend gedrag richting meiden en transgender, non-binaire of homoseksuele leerlingen. Ook zien respondenten dat jongens elkaar onder druk zetten om te voldoen aan een smal beeld van mannelijkheid: vrouwen kleineren, succes afmeten aan geld en zich macho, dominant en emotieloos gedragen.

Volgens Bas Zwiers, directeur van Emancipator, is dat niet volledig nieuw. “Die norm van mannelijkheid is al veel langer aanwezig op school. Denk aan het schelden met homo, of het idee dat je als jongen hard en dominant moet zijn. Wat veranderd is, is dat de online wereld dit enorm versterkt.”

Meer dan extreme influencers

De manosfeer is een breed online ecosysteem van content waarin zeer traditionele rolpatronen worden bevestigd en uitvergroot. Het gaat niet alleen om extreme influencers. Juist dat maakt het ingewikkeld. Sjoukje: “Veel van die content zit verweven in ogenschijnlijk onschuldige video’s over fitness, succes, ondernemen of relaties. Daar is op zichzelf niets mis mee. Het geniepige zit in de overgang naar vrouwonvriendelijkheid.” Volgens Bas is het daarom niet altijd zinvol om precies af te bakenen waar de manosfeer begint en eindigt. Belangrijker is dat scholen herkennen wat de gevolgen zijn voor de sociale veiligheid. “Als leerlingen elkaar gaan kleineren of bepaalde groepjes worden gemeden, dan moet je er iets mee.”

Jongeren zijn zoekend

Dat jongeren gevoelig kunnen zijn voor dit soort boodschappen, verbaast de onderzoekers niet. De puberteit is een fase van identiteitsvorming, onzekerheid en zoeken naar houvast. “Jongeren vragen zich af: wie ben ik, hoe hoor ik erbij, wat is succes?” vertelt Sjoukje. “Precies daar kan manosfeer-content op inspelen.” Beide experts waarschuwen ervoor om niet te snel te denken in ‘foute jongens’. Onder het gedrag zitten vaak vragen, onzekerheden en behoefte aan erkenning. Bas: “De interessante vraag is niet alleen: kijkt een leerling hiernaar? Maar vooral: wat zoekt hij daar?”

Daar ligt ook een belangrijke taak voor leraren. Niet door leerlingen als persoon af te wijzen, wel door schadelijke uitspraken direct te begrenzen. Dat onderscheid is cruciaal. Sjoukje: “Je moet duidelijk zijn: deze woorden kunnen niet. Maar je wijst de leerling niet af. Je blijft nieuwsgierig en vraagt: wat maakt dat je dit zegt?”

Begrenzen én uitnodigen

Die combinatie van begrenzen en uitnodigen vraagt iets van de professionele houding van de leraar. Openheid, nieuwsgierigheid en de bereidheid om te luisteren zijn essentieel. Je hoeft niet alle online termen te kennen om een goed gesprek te voeren. “Docenten denken soms dat ze eerst alles moeten weten,” zegt Sjoukje. “Maar uiteindelijk gaat het erom dat je het gesprek opent.”

Volgens Bas helpt het bovendien om niet altijd de manosfeer zelf centraal te stellen. “Je kunt ook praten over vragen als: wat betekent succes voor jou of wie is een belangrijk voorbeeld in je leven? Dan kom je bij de wortels onder dit soort denkbeelden.”

Niet alleen een taak van de docent

Tegelijkertijd mogen leraren hier niet alleen voor staan. De invloed van rigide ideeën over mannelijkheid raakt de sociale veiligheid in de hele school en vraagt om een gezamenlijke aanpak. Schoolleiders en teams spelen daarin een sleutelrol, bijvoorbeeld door samen duidelijke normen te formuleren en af te spreken hoe je reageert op seksistische of denigrerende opmerkingen. Ook structurele ondersteuning is nodig, zoals intervisie en profes-sionalisering. “Docenten worstelen met hun reactie doordat sommige situaties ambigu zijn en niet altijd expliciet problematisch, vooral wanneer leerlingen ironisch of ‘half grappend’ spreken”, zegt Sjoukje. “Dan moet je voorkomen dat iedereen zelf het wiel gaat uitvinden.” Preventie begint bovendien klein: in hoe je leerlingen begroet, in de relatie die je opbouwt en in de manier waarop je verwachtingen uitspreekt. Ook daarin kunnen stereotiepe gender-normen ongemerkt worden bevestigd, of juist worden verruimd.

De praktijk laat zien dat leraren wél verschil kunnen maken. “Als leerlingen voelen dat je hen ziet en tegelijk duidelijke grenzen stelt, dan doet dat ertoe. Daar begint sociale veiligheid”, aldus Sjoukje. Haar advies: “Werk aan een warme relatie en begrens altijd wanneer uitspraken anderen onveilig maken. Die twee versterken elkaar.” 

Meer weten over wat leraren aan manosfeer zien op school? En wil je meer tips & tools? Kijk dan op de pagina ‘Invloed van de manosfeer op de sociale veiligheid in het onderwijs’ bij School & Veiligheid.

Heb je nog vragen?

Neem contact op met het Adviespunt van School & Veiligheid. Dat kan op schooldagen van 09.00 tot 16.00 uur via tel.nr. 030 285 66 16 of via adviespunt@schoolenveiligheid.nl.